Ռեսուրսներ

Հետաքննական լրագրություն. սահմանումը

Չնայած հետաքննական լրագրության սահմանումները տարբեր են, բայց հետաքննող լրագրողների մեծ մասը համաձայն է դրա կարևոր բաղադրիչների շուրջ. համակարգված, խորքային և յուրօրինակ հետազոտություն ու լուսաբանում, որը հաճախ ուղեկցվում է գաղտնիքների բացահայտման հետ։ Կա նաև ընկալում, որ հետաքննական լրագրությունը հանրային բաց աղբյուրների և տվյալների օգտագործման պրակտիկա է՝ սոցիալական արդարության և հաշվետվողականության հաստատման նպատակով։

ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի կողմից հրապարակված «Պատմության վրա հիմնված հետաքննություն» ձեռնարկը տալիս է հետևյալ սահմանումը. հետաքննական լրագրության նպատակն է հանրությանը ներկայացնել այն թաքնված խնդիրները, որոնք միտումնավոր կերպով քողարկվում են իշխանություն ունեցող անձանց կողմից, կամ  շղարշված են փաստերի և հանգամանքների քաոսային զանգվածի ներքո, որոնք խանգարում են դրանց ճիշտ ընկալմանը։ Այն  պահանջում է օգտագործել և՛ գաղտնի, և՛ բաց աղբյուրներ ու փաստաթղթեր։ Նիդերլանդա-ֆլամանդական հետաքննող լրագրողների VVOJ ասոցիացիան հետաքննական լրագրությունը սահմանում է որպես «քննադատական և խորքային լրագրություն»։ 

Իրականում, մի շարք լրագրողներ պնդում են, որ լրագրողական յուրաքանչյուր լուսաբանում հետաքննական լրագրություն է։ Այստեղ որոշակի ճշմարտություն կա․ հետաքննական լրագրության մեխանիզմները լայնորեն կիրառվում են իրադարձային լրագրողների կողմից, որոնք մշտապես ունեն վերջնաժամկետներ։ Բացի այդ, դրանք կիրառվում են նաև հետաքննական թիմերի (I-team) անդամների կողմից, որոնք ունեն շաբաթներ՝ նյութի վրա աշխատելու համար։ Այդուհանդերձ, հետաքննական լրագրությունն ավելի լայն հասկացություն է։ Այն մեթոդաբանությունների ամբողջություն է, որն արդեն արհեստ է, և երբեմն տարիներ են պահանջվում դրանում հմտանալու համար։ Երբ ուսումնասիրում ենք հետաքննական լրագրության այն պատմությունները, որոնք հեղինակավոր մրցանակաների են արժանացել, հետազոտության և լուսաբանման բարձր չափանիշները, որոնց ձգտում է մասնագիտությունը, ակնհայտ է դառնում այն խորքային աշխատանքը, որ տարվել է կորսված հանրային միջոցների, իշխանության չարաշահումների, շրջակա միջավայրի վիճակի վատացման, առողջապահական ոլորտի սկանդալների բացահայտման համար։

Հետաքննական լրագրությունը չպետք է շփոթել, այպես կոչված, «արտահոսքային լրագրության» (“leak journalism”) հետ, որոնք կայծակնային արագությամբ տարածվող նյութեր են՝ ձեռք բերված հիմնականում հենց իշխանավորների կողմից տրամադրված փաստաթղթերի արտահոսքի կամ հուշումների արդյունքում։ Իսկապես, զարգացող ժողովրդավարություններում, հետաքննական լրագրության սահմանումը շատ անորոշ կարող է լինել, և շատ հաճախ նյութերը ուղղակի կոչվում են հետաքննական, քանի որ քննադատական են կամ պարունակում են արտահոսած փաստաթղթերից տեղեկատվություն։ Հանցագործությունների կամ կոռուպցիայի մասին նյութերը, վերլուծությունները, երբեմն նույնիսկ բացահայտ տեսակետ արտահայտող հոդվածները, կարող են սխալմամբ որպես հետաքննական նյութ դիտարկվել։

Նախկին փորձառու դասընթացավարները նշում են, որ հետաքննական լրագրության լավագույն պրակտիկան կիրառում է մանրակրկիտ մեթոդաբանություն՝ էապես հիմնվելով առաջնային աղբյուրների վրա, ձևավորում և ստուգում է հիպոթեզներ, ինչպես նաև կատարում փաստերի մանրակրկիտ ստուգում։ Բառարանային բացատրության համաձայն՝ հետաքննությունը «համակարգված ուսումնասիրությունն» է, որը սովորաբար հնարավոր չէ իրականացնել մեկ կամ երկու օրում․ մանրակրկիտ հետաքննական ուսումնասիրությունը ժամանակ է պահանջում։ Մատնանշվում է հետաքննական լրագրության դերը նոր տեխնոլոգիաների առաջխաղացման և զարգացման գործում, ինչպես օրինակ 1990-ականներին համակարգիչների ներգրավումը տվյալների վերլուծության և վիզուալացման համար։ «Հետաքննական լրագրությունը կարևոր է, քանի որ այն ուսուցանում է նոր հմտություններ, գործողություններ կատարելու նոր ձևեր»,- նշում է Իլինոյսի համալսարանից Բրենթ Հյուսթոնը, որը տարիներ շարունակ աշխատել է որպես «Հետաքննող լրագրողներ և խմբագիրներ» (Investigative Reporters and Editors) կազմակերպության գործադիր տնօրեն։ «Այդ հմտությունները դառնում են ամենօրյա լրագրողական աշխատանքի մաս։ Այդպիսով, դուք բարձրացնում եք ամբողջ մասնագիտության նշաձողը»։

Նյութը թարգմանվել է Հետաքննական լրագրության գլոբալ ցանցի (GIJN) կայքից։ 

Ինչպես տեղեկատվություն ստանալ սոցիալական ցանցերից․ Հենկ վան Էսսի խորհուրդները 

Սոցիալական մեդիան պարունակում է թաքնված տվյալների պաշարներ, որոնք երբեմն քողարկվում են միտումնավոր։ Ինչպե՞ս գտնել դրանք։ Բաց աղբյուրներով հետաքննությունների իրականացման մասնագետ Հենկ վան Էսսը մշակել է տասնյակ հնարքներ՝ սոցիալական ցանցերում անուղղակի տարբերակներով թաքնված տեղեկատվություն գտնելու համար, այդ թվում նաև իր կողմից ստեղծված որոնման հավելվածների միջոցով։ GIJN-ի (Հետաքննական լրագրության համաշխարհային ցանց) շրջանակներում կայացած «Հետաքննելով սոցիալական մեդիան» (Investigating Social Media) վեբինարի ժամանակ՝ Վան Էսսը այս հնարքներից մի քանիսը ներկայացրել է 88 երկրներից 483 լրագրողների։ 

Ահա մի քանի խորհուրդներ, որոնք Հենկն առաջարկում է սոցիալական ցանցերից տեղեկատվություն ստանալու համար. 

Որոնել «ով» և «որտեղ» Facebook-ում։ Փորձեք Facebook-ի նոր ինտերֆեյսի որոնման դաշտում փնտրել որևէ քաղաք և սեղմեք “people” (մարդիկ) բաժինը, որը հայտնվում է որոնման դաշտի տակ, իսկ այնուհետ համոզվեք, որ ճիշտ տեղանունն եք որոնել։ Դրա համար բացված ենթապատուհանում սեղմեք «City» (քաղաք) դաշտը և համոզվեք, թե արդյոք տվյալների բազայից ստացվել է անհրաժեշտ տեղեկատվությունը։ Ֆիլտրեք այդ ցանկը բանալի բառերի միջոցով։

«Videos» բառը, որը վերևում գտնվող նկարի աջ անկյունում ընգծված է դեղինով, կարելի է փոխարինել որոնման համար անհրաժեշտ այլ բառով, ինչպես օրինակ «posts» (հրապարակումներ) կամ «photos» (լուսանկարներ)։ Այդ ժամանակ Facebook-ը որոնումը կիրականացնի ձեզ անհրաժեշտ պարամետրերով։

Որոնել «ինչ» և «երբ» Facebook-ում։ Facebook-ը թույլ չի տալիս որոնել հստակ ամսաթվեր, իսկ «Who Posted What» անվճար գործիքը, որի մշակմանը մասնակցել է նաև Վան Էսսը, հնարավորություն է տալիս լրագրողներին, հստակ ամսաթվեր և թեմաներ որոնելով, գտնել հրապարակումներ և տեսանյութեր։ Այդ կայքը թույլ է տալիս բանալի բառերի միջոցով իրականացնել որոնում, որոնք կայքում նշվել են կոնկրետ ինչ-որ օր, ամսին կամ տարեթվին։ Վան Էսսը նշում է, որ լրագրողները կարող են «Who Posted What?»-ում ստեղծված որոնման հղման «posts» բառը փոխարինել «videos» կամ «images» բառերով և որոնումն իրականացնել անհրաժեշտ պարամետրերով։

Ինչպես կատարել արագ որոնում։ Որպես դեպքի ուսումնասիրության օրինակ, Վան Էսսը ներկայացրեց 2020 թվականին տեղի ունեցած հրատապ մի լուրի համար կատարած իր որոնման արդյունքները։ Շվեյցարական Վո կանտոնի Ապլե (Apples) փոքրիկ գյուղում մահացած էր հայտնաբերվել բելգիական մի ընտանիք։ Ի՞նչ էր պատահել և ովքե՞ր էին ներգրավված։ Որոնումը Վան Էսսը սկսեց երեք բառերի պարզ համադրությամբ՝ Apples (գյուղի անունը), Vaud (կանտոնի անվանումը) և mort (մահացած բառի ֆրանսերեն համարժեքը, որը հավանաբար օգտագործվում է Շվեյցարիայի այդ շրջանում)։ Google-ի ալգորիթմը, սակայն, ջնջեց «Apples» բառը, և որոնումը ձախողվեց։ Վան Էսսը այդ երեք բառերից յուրաքանչյուրը վերցրեց չակերտների մեջ, որպեսզի ստիպի Google որոնման համակարգին գտնել բոլոր երեք բառերը միևնույն էջի վրա։ Արդյունքում որոնման համակարգը գտավ այդ դժբախտ պատահարի մասին կարճ հոդված, որը մի քանի աննշան տվյալներ էր պարունակում ընտանիքի մասին։

Մտածեք, թե ինչպես կարելի է նեղացնել Facebook-ում անունների որոնումը։ Բելգիական ընտանիքին գյուղի շվեյցարական ընտանիքներից առանձնացնելու համար՝ Վան Էսսը Facebook-ում փորձարկումներ էր կատարել բելգիական ազգանուններում հաճախ հանդիպող «van» նախածանցի հետ։ Վեբինարի ժամանակ, այս կամ այն տարածաշրջանի անուն/ազգանունների օրինաչափություններին անծանոթ լրագրողներին, նա խորհուրդ տվեց պարզ որոնում իրականացնել Google- ում, օրինակ, փնտրելով բելգիական ազգանուններ։ 

Մի՛ վախեցեք URL կոդից։ Դուք կարող եք Facebook-ում որոնումը կարգավորել այնպես, որ այն միայն ցույց տա կոնկրետ քաղաքի մարդկանց, որոնց ազգանվան մեջ կա կոնկրետ բառ՝ այս պարագայում երկար URL տողի մեջ “q=” ֆունկցիայից հետո “apples” բառը “van” բառով փոխարինելով։ Այսպես Վան Էսսը կարողացավ գտնել տվյալ գյուղի մեկ այլ բելգիացի բնակչի, որը ևս երկու փաստ գիտեր․ մահացած տղամարդու անունը և այն, որ նա «սիրում էր բասկետբոլ»։

Վան Էսսը նշեց, որ այժմ LinkedIn-ը տվյալների որոնման ավելի շատ հնարավորություններ է տալիս։ Microsoft ընկերության կողմից գնվելուց հետո՝ LinkedIn-ը ավելի շատ հնարավորություններ է տալիս տվյալների որոնման համար։ Որոնման դաշտում ուղղակի գրելով մարդու անունը, «basketball» և «apples, vaud» բառերը՝ հնարավոր եղավ գտնել մահացած տղամարդու օգտահաշիվը և իմանալ նրա ամբողջական անունն ու մասնագիտությունը։ Այս պարզ քայլերն օգնել են լրագրողին՝ 15 րոպեում գտնելու այդ ողբերգության վերաբերյալ առկա տվյալները։

LinkedIn-ում փոքր բնակավայրերի որոնումը. LinkedIn-ի որոնման դաշտում մուտքագրեք բնակավայրի անվանումը, այնուհետ՝ բացատ և չակերտների մեջ տարածաշրջանի անվանումը  (Օրինակ՝ Jane Smith “Paradise, California”): 

LinkedIn-ից դուրս գալ, հետո կրկին վերադառնալ՝ ամբողջական անուններ գտնելու համար։ Եթե, օրինակ, օգտահաշիվը չունի անվանում և նշված է միայն «LinkedIn Member», դուք հնարավոր է կարողանաք գտնել նրա անունը՝ չակերտների մեջ գրելով տվյալ օգտատիրոջ օգտահաշվում նշված ընկերության անվանումը, գումարած քաղաքը և ավելացնելով երկրի LinkedIn հասցեն, օրինակ՝ site:in.linkedin.com՝ Հնդկաստանի պարագայում։

Ինչպես գտնել LinkedIn օգտահաշիվը էլեկտրոնային հասցեի միջոցով։ Outlook էլեկտրոնային փոստի օգտահաշվի միջոցով տվյալ էլեկտրոնային փոստի հասցեն ավելացրեք «New Contacts»-ի բաժնում և ուղղակի սեղմեք LinkedIn-ի նշանին։ Այսպես հնարավոր է շրջանցել որոնման որոշակի սահմանափակումներն ու խոչընդոտները։

Արագ որոնում Ինստագրամում։ Եթե սոցիալական ցանցերում ձեզ անհրաժեշտ է գտնել լուսանկար ինչ-որ իրադարձությունից, ապա Google-ում գտեք տվյալ իրադարձության հասցեն, այդ հասցեի միջոցով Instagram-ում գտեք գեոթեգերը (geotags), հետո այդ հղումը դրեք «Who Posted What» գործիքի մեջ՝ իրադարձության ամսաթվի հետ միասին։

Ինչպե՞ս գտնել ջնջված tweet-ները։ Բացի archive.org-ից և Google cache-ից, հայտնի անձանց կողմից հեռացված tweet-ները հնարավոր է գտնել նաև Politwoops.com կայքում։ Վերջինս համաշխարհային քաղաքական գործիչների կողմից հեռացված հրապարակումների տվյալների խոշոր բազա է։

Նյութը թարգմանվել է Հետաքննական լրագրության գլոբալ ցանցի (GIJN) կայքից։  

Հետևի՛ր մեզ


Գաղտնիության քաղաքականություն | Գործընկերներ

© Բոլոր իրավունքները պատկանում են Հետք Մեդիա Գործարանին: Մեջբերումներ անելիս՝ հղումը mediafactory.am-ին պարտադիր է։
+374 44 20 20 48 Նալբանդյան 106/1, Սայաթ-Նովա բիզնես կենտրոն, Երևան, 0001: